Sağlık ekonomisi çerçevesinde 'dışsallık' sorununu tartışınız.
Cevabımı yazarak çalışmak istiyorum
Klavyeyle: Boşluk kartı çevirir, 1 2 3 değerlendirir.
Senin cevabın
Kısa cevap
Dışsallık, bir ekonomik birimin üretim veya tüketim faaliyetinin, fiyat mekanizmasına yansımayan biçimde üçüncü kişilere fayda veya maliyet yüklemesidir. Sağlıkta aşılama ve bulaşıcı hastalık tedavisi pozitif, sigara içimi ve antibiyotik direnci negatif dışsallık örnekleridir. Özel ve sosyal fayda ya da maliyet ayrıştığı için piyasa, pozitif dışsallık taşıyan hizmetleri az, negatif dışsallık taşıyanları fazla üretir.
Ana noktalar
- Mekanizma: Birey kararını yalnızca kendi marjinal fayda ve maliyetine göre verir. Sosyal fayda özel faydadan büyükse tüketim, toplumsal optimumun altında kalır.
- Pozitif dışsallık: Aşılanan kişi, toplumsal bağışıklık aracılığıyla aşılanmayanları da korur. Bu durum bedavacılık (free-rider) davranışına yol açar.
- Negatif dışsallık: Pasif içicilik, alkole bağlı trafik kazaları ve antibiyotiklerin aşırı kullanımına bağlı direnç, maliyetin başkalarına aktarıldığı durumlardır.
- Özgeci (caring) dışsallık: Culyer, bireylerin başkalarının sağlık hizmeti almasından fayda sağladığını ileri sürmüştür. Bu yaklaşım, kamu finansmanını yeniden dağıtım gerekçesi olmadan da savunur.
- Pigou tipi çözümler: Pozitif dışsallıkta sübvansiyon veya ücretsiz sunum, negatif dışsallıkta vergi (örneğin tütün vergisi) ile özel maliyet sosyal maliyete yaklaştırılır.
- Diğer çözümler: Zorunlu aşılama, kapalı alanda sigara yasağı gibi düzenlemeler ve Coase tipi pazarlık çözümleri. Ancak sağlıkta taraf sayısının fazlalığı pazarlığı işlevsiz kılar.
- Değerlendirme: Dışsallıkların büyüklüğünü ölçmek güçtür. Müdahalenin tasarımında hem etkinlik hem de bireysel özgürlükle ilgili etik sınırlar gözetilmelidir.
Türkiye boyutu
Türkiye'de tütün ürünlerine uygulanan yüksek özel tüketim vergisi ve 4207 sayılı Kanun kapsamında kapalı alanlarda sigara yasağı, negatif dışsallığa yönelik müdahalelerdir. Ücretsiz aşı programları ise pozitif dışsallığa yöneliktir.
Sınav ipucu
Özel ve sosyal marjinal fayda eğrilerini çizerek refah kaybını göstermek ve hem pozitif hem negatif dışsallıktan birer sağlık örneği vermek beklenir. Özgeci dışsallık, doktora düzeyini gösteren bir ayrıntıdır.
Bağlantılı kavramlar
Kamu malıErdem malıPigou vergisiToplumsal bağışıklık
Derinleşmek için
- AÖF Sağlık Ekonomisi, Ünite 1 ve 4
- Culyer (1971)