Hekim-hasta ilişkisini asil-vekil (principal-agent) kuramı çerçevesinde tartışınız. Tam vekâlet ilişkisi neden kurulamaz?
Cevabımı yazarak çalışmak istiyorum
Klavyeyle: Boşluk kartı çevirir, 1 2 3 değerlendirir.
Senin cevabın
Kısa cevap
Asil-vekil kuramında asil (hasta), bilgi ve uzmanlık eksikliği nedeniyle karar yetkisini vekile (hekime) devreder. Tam vekil, hastanın tam bilgiye sahip olsaydı vereceği kararı verir. Ancak hekimin fayda fonksiyonunda hastanın sağlığı yanında kendi geliri, boş zamanı, mesleki itibarı ve kurumsal baskılar da yer alır. Bilginin gözlenemez, sonucun belirsiz olması nedeniyle tam vekâlet kurulamaz; ilişki eksik vekâlettir.
Ana noktalar
- Kuramsal köken: Asil-vekil kuramı, gözlenemeyen çaba ve bilgi koşullarında sözleşme tasarımını inceler. Sağlıkta Arrow'un (1963) güven vurgusu ile McGuire'ın (2000) hekim vekâleti incelemesi temel başvurulardır.
- Güven malı (credence good): Hasta, hizmetin gerekli olup olmadığını hizmeti aldıktan sonra bile değerlendiremez. Bu durum vekilin davranışını denetlemeyi neredeyse imkânsız kılar.
- Hekimin fayda fonksiyonu: Hasta sağlığı, gelir, boş zaman ve etik maliyet (hastayı yanlış yönlendirmenin psikolojik bedeli) birlikte yer alır. Arz kaynaklı talep bu dengenin gelir yönüne kaymasıdır.
- Çoklu asil: Hekim aynı anda hastanın, ödeyicinin ve kurumun vekilidir. Ödeyici maliyet kontrolü, hasta en iyi tedaviyi ister; bu çatışma ikili vekâlet sorunudur.
- Vekâlet maliyetini azaltan kurumlar: Meslek etiği, lisans, akreditasyon, klinik rehberler, ikinci görüş ve hasta hakları düzenlemeleri.
- Teşvik tasarımı: Ödeme yöntemleri vekilin çıkarını asilin amacına yaklaştırmaya çalışır; ancak her yöntem kendi sapmasını üretir (aşırı ya da eksik hizmet).
- Değerlendirme: Vekâlet sorunu ortadan kaldırılamaz, yalnızca yönetilebilir. Ortak karar verme ve sağlık okuryazarlığı asilin bilgisini artırarak sorunu hafifletir.
Türkiye boyutu
Türkiye'de hastanın doğrudan uzmana başvurabilmesi ve sevk zincirinin işlememesi, hekimin vekâlet rolünü ve hastanın talep üzerindeki etkisini aynı anda artırır. Hasta Hakları Yönetmeliği bilgilendirme ve onam yükümlülüğü getirir.
Sınav ipucu
Tam vekil tanımını verip hekimin fayda fonksiyonundaki unsurları sıralamak cevabın omurgasıdır. Hekimin aynı anda ödeyicinin de vekili olduğunu göstermek doktora düzeyini belirgin kılar.
Bağlantılı kavramlar
Arz kaynaklı talepAsimetrik bilgiPerformansa dayalı ödemeArrow (1963)
Derinleşmek için
- McGuire (2000), Handbook of Health Economics, Physician Agency
- Arrow (1963)
- AÖF Sağlık Ekonomisi, Ünite 4